Herat’ta Bir Türk Kültür Çağı: Ali Şîr Nevâî, Dil ve Mûsikî
Kutluhan TOZOĞLU,
Bazen bir insan yalnızca eser bırakmaz; bir dilin, bir sanatın ve hatta bir dönemin yönünü değiştirir.
Ali Şîr Nevâî böyle isimlerden biridir.
1441 yılında Herat’ta dünyaya gelen Nevâî’yi bugün daha çok büyük bir şair ve Çağatay Türkçesinin en önemli temsilcisi olarak tanıyoruz. Ancak onun dünyasına biraz daha yakından baktığımızda karşımıza yalnızca şiir yazan bir devlet adamı değil; mûsikîyi bilen, sanatçıları koruyan ve Herat’ı büyük bir kültür merkezine dönüştüren çevrenin en önemli isimlerinden biri çıkar.
Nevâî’nin yaşadığı 15. yüzyılın sonlarında Herat, Timurî dünyasının sanat merkezlerinden biriydi. Sultan Hüseyin Baykara’nın sarayında şairler, hattatlar, minyatür ustaları, âlimler ve mûsikişinaslar bir araya geliyordu. Bihzâd minyatürde, Câmî şiir ve tasavvufta, Gulâm Şâdî mûsikîde öne çıkıyordu. Bu ortamın en büyük destekçilerinden biri ise Hüseyin Baykara’nın yakın dostu ve devlet adamı Ali Şîr Nevâî idi.
Onun en büyük mücadelesi ise Türkçe içindi.
O dönemde Farsça, yüksek edebiyatın en güçlü diliydi. Nevâî ise Türkçenin de en ince fikirleri, en derin duyguları ve en yüksek şiiri ifade edebilecek kudrette olduğunu eserleriyle göstermeye çalıştı. Çağatay Türkçesi onun kaleminde büyük bir edebiyat dili hâline geldi. Bu nedenle sonraki yüzyıllarda yalnız Orta Asya’da değil, Osmanlı dünyasında da eserleri okundu ve şairler üzerinde etkili oldu.
Fakat benim özellikle ilgimi çeken tarafı, Nevâî’nin mûsikîyle ilişkisi.
Kaynaklarda onun mûsikîyi Hoca Yusuf Burhan’dan öğrendiği, mûsikînin hem teorik hem de uygulamalı tarafıyla ilgilendiği aktarılır. Daha da önemlisi, Bâbür onu anlatırken yalnız şiirlerinden söz etmez; mûsikîde de güzel eserler ortaya koyduğunu, güzel nakışları ve peşrevleri bulunduğunu belirtir.
Bu, Nevâî’ye başka bir gözle bakmamızı sağlıyor.
Çünkü karşımızda yalnız şiirleri bestelenen bir şair değil, mûsikînin dilini de bilen bir sanat insanı vardır.
Üstelik mûsikîye katkısı kendi eserleriyle sınırlı kalmamıştır. Herat’ın önemli bestekâr ve hânendelerinden Gulâm Şâdî, Nevâî’nin desteğini görmüş; dönemin sanatçıları onun himayesinde çalışma imkânı bulmuştur. Abdurrahman Câmî’nin meşhur Risâle-i Mûsikî adlı eserini yazmasının arkasındaki teşviklerden birinin de Ali Şîr Nevâî olduğu bazı kaynaklarda belirtilir.
Burada Abdülkadir Merâgî’den Nevâî’ye uzanan ilginç bir devamlılık görüyorum.
Merâgî, Semerkant ve Herat çevresinde mûsikînin makamlarını, usûllerini ve nazariyatını yazıya geçirirken; birkaç nesil sonra Nevâî’nin yaşadığı Herat’ta bu mûsikî kültürü hâlâ canlıydı. Kaynakların Herat mûsikî ekolü olarak tanımladığı bu gelenek, daha sonra Osmanlı mûsikî çevresini de etkiledi.
Nevâî’ye atfedilen Kârî Nevâî adlı bir mûsikî eseri de bugün hâlâ araştırılmaktadır. Eserin gerçekten ona ait olduğu kesin olarak kanıtlanmış değildir; ancak Özbek ve Türk mûsikî çevrelerinde Nevâî ile ilişkilendirilmesi bile onun mûsikî hafızasında ne kadar güçlü bir iz bıraktığını gösterir.
Müzikle ilgilenen biri olarak beni asıl düşündüren ise şiir ile mûsikî arasındaki bu eski birlikteliktir.
Bugün bir şiire beste yaptığımızda kelimenin ritmini, hecenin uzunluğunu, melodinin söze nasıl oturduğunu düşünüyoruz. Beş yüz yıl önce Herat’ta da şairler ve mûsikişinaslar aynı soruların etrafında buluşuyordu.
Belki Nevâî’nin büyüklüğünü yalnız yazdığı şiirlerin sayısında aramamak gerekir.
O, Türkçeye güvenen, sanatçıyı koruyan, şiiri mûsikîden ayırmayan ve yaşadığı şehri bir kültür merkezine dönüştüren büyük bir medeniyet insanıydı.
Merâgî mûsikînin hafızasını yazıya geçirdi.
Nevâî ise o hafızanın yaşayabileceği dili ve kültür ortamını büyüttü.
Ve beş yüz yıldan fazla zaman sonra, onun Türkçe için verdiği mücadelenin sesi hâlâ bize ulaşıyor.
Kutluhan TOZOĞLU
